Gap year là cụm từ để chỉ việc nghỉ một năm trước khi vào đại học. Đây cũng là câu hỏi một bạn học sinh lớp 12 nhắn cho chúng tôi lúc gần nửa đêm. Bạn ấy vừa nhận giấy báo trúng tuyển một trường tốt, nhưng lại không chắc mình có thực sự muốn học ngành đó. Câu hỏi đặt ra rất đơn giản: có nên xin phép ba mẹ nghỉ một năm trước khi vào đại học không? Chúng tôi ngồi lại, hỏi thêm vài câu, và nhận ra đây không phải trường hợp cá biệt.
Nhiều học sinh cuối cấp đang rơi vào tình huống tương tự. Các bạn chọn ngành theo lời khuyên của người lớn, theo điểm chuẩn, hoặc đơn giản vì bạn thân cùng đăng ký. Đến gần ngày nhập học, sự hoang mang mới thật sự xuất hiện. Ý định nghỉ một năm để suy nghĩ lại cũng bắt đầu được nhắc đến nhiều hơn.
Gap year đang được nhiều học sinh cuối cấp cân nhắc
Lý do phổ biến nhất chúng tôi gặp là các bạn muốn có thêm thời gian định hướng. Ở tuổi 18, nhiều học sinh chưa từng thử làm việc thật sự. Các bạn cũng chưa biết ngành mình chọn có hợp tính cách hay không. Một năm gap year, nếu dùng đúng cách, giúp các bạn thử vài việc nhỏ và gặp người làm nghề thật. Sau đó, các bạn mới quyết định nên học ngành gì. Đó là lý do khác hẳn với việc nghỉ học vì lười hay chán nản.
Phía phụ huynh lại nhìn vấn đề theo hướng khác. Nhiều ba mẹ lo con nghỉ một năm sẽ mất đà học tập, khó quay lại nhịp thi cử. Trong khi đó, bạn bè vào đại học trước sẽ ra trường sớm hơn. Chúng tôi hiểu nỗi lo này. Đó là tâm lý chung của người từng chứng kiến vài bạn trẻ gap year nhưng chỉ ở nhà chơi game suốt một năm. Việc đáng bàn là cách dùng thời gian đó, hơn là chuyện nghỉ hay không nghỉ.
Lợi ích và rủi ro của việc dành một năm gap year
Lợi ích rõ nhất của gap year là cơ hội trải nghiệm thực tế. Ngồi trong lớp suốt 12 năm, phần lớn học sinh chỉ biết ngành nghề qua sách vở hoặc lời kể. Một năm tạm dừng có thể dùng để đi làm thử, đi tình nguyện, hoặc đơn giản là đi khám phá vùng đất mới. Những trải nghiệm đó giúp các bạn hình dung rõ hơn mình hợp môi trường nào.
Có bạn học sinh chúng tôi từng tư vấn đã dành hai tháng gap year đi khám phá vùng cao Hà Giang vào mùa lễ hội. Sau chuyến đi đó, bạn nhận ra mình thích công việc liên quan đến du lịch, hướng dẫn hơn hẳn ngành kinh tế đã đăng ký ban đầu.
Rủi ro lớn nhất, theo quan sát của chúng tôi, là mất động lực. Nếu gap year không có kế hoạch cụ thể, một năm rất dễ trôi qua trong việc ngủ nướng, lướt điện thoại. Đến hè năm sau, nhiều bạn mới giật mình vì chưa làm được gì. Khi đó, quay lại việc học hay đi làm đều khó hơn bình thường, vì nhịp sinh hoạt đã lệch quá xa.
Chúng tôi luôn khuyên học sinh và phụ huynh coi gap year như một dự án có mục tiêu, chứ không phải một kỳ nghỉ dài. Mục tiêu có thể nhỏ, ví dụ học xong một kỹ năng. Mục tiêu cũng có thể lớn hơn, như xác định được ngành mình muốn theo đuổi.
Gợi ý những hoạt động ý nghĩa trong năm gap year
- Ôn luyện chứng chỉ ngoại ngữ như IELTS hoặc TOEIC
- Thử kinh doanh nhỏ, ví dụ bán hàng online
- Làm việc bán thời gian để tích lũy kinh nghiệm thực tế
Một cách dùng gap year hiệu quả mà chúng tôi thường gợi ý là ôn luyện chứng chỉ ngoại ngữ. Đây là thời điểm hiếm hoi các bạn có nhiều giờ trống mỗi ngày, không bị deadline bài tập chi phối. Với bạn nào định du học hoặc muốn hồ sơ đẹp hơn, tham khảo lộ trình trong bài luyện thi IELTS đạt 7.0 là một điểm khởi đầu hợp lý.
Nếu mục tiêu gần hơn là xin việc part-time hoặc chuẩn bị hồ sơ cho ngành kinh tế, kỹ thuật, chứng chỉ TOEIC sẽ phù hợp hơn IELTS. Lý do là thời gian ôn TOEIC thường ngắn hơn. Bài ôn thi TOEIC chúng tôi từng chia sẻ có lịch học rút gọn, khá vừa sức với quỹ thời gian một năm gap year.
Ngoài việc học, nhiều bạn dùng gap year để thử kinh doanh nhỏ. Ví dụ như bán đồ handmade hoặc mở gian hàng online cho sản phẩm địa phương. Đây là cách thử sức thực tế. Các bạn phải tự lo từ nguồn hàng đến khâu bán ra, chứ không còn ai làm thay.
Một khâu hay bị bỏ sót là dựng nơi bán hàng cho đàng hoàng, thay vì chỉ đăng vài tấm ảnh lên mạng xã hội rồi để đó. Nếu định làm nghiêm túc, các bạn nên tìm hiểu dịch vụ thiết kế website cửa hàng để có nơi bán hàng chuyên nghiệp. Cách này giúp quản lý đơn hàng dễ hơn nhiều so với chỉ bán qua tin nhắn.
Làm việc bán thời gian cũng là lựa chọn tốt, kể cả những việc đơn giản như phục vụ quán, gia sư, hay trợ giảng ở trung tâm ngoại ngữ. Cái các bạn nhận được không chỉ là tiền, mà còn là cảm giác thật về việc đi làm. Đó là giờ giấc, áp lực, và cách giao tiếp với người lạ. Nhiều bạn sau một năm làm việc như vậy chọn ngành học chín chắn hơn hẳn lúc mới tốt nghiệp cấp ba.
Kết luận
Gap year không xấu, và cũng không phải con đường dành cho tất cả mọi người. Nó chỉ đáng làm khi học sinh và gia đình cùng ngồi lại, vạch ra vài mục tiêu cụ thể cho cả năm. Điều này khác với việc nghỉ theo phong trào rồi tính sau. Chúng tôi từng gặp cả hai kiểu học sinh. Một bên tận dụng năm gap year để bứt lên rõ rệt, một bên loay hoay rồi quay về đúng vạch xuất phát ban đầu. Khác biệt nằm ở kế hoạch mỗi người tự đặt ra cho năm đó.
Nếu con bạn đang cân nhắc gap year, hãy bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện thẳng thắn. Hãy cùng bàn xem muốn dùng năm đó để làm gì, và đo bằng cách nào là thành công. Có mục tiêu rõ ràng trong tay, gap year sẽ là bước đệm tốt trước ngưỡng cửa đại học. Đó sẽ không phải một năm trống rỗng.