Định hướng học tập, ngành nghề và kỳ thi vẫn khiến nhiều gia đình mất ngủ mỗi mùa tuyển sinh
Định hướng học tập, ngành nghề và kỳ thi là chủ đề khiến không ít cha mẹ trăn trở, và cảm giác này càng rõ khi con bước vào năm cuối cấp ba. Chúng tôi từng trò chuyện với một phụ huynh có con học lớp 12, khi con muốn theo ngành thiết kế đồ họa nhưng gia đình lại nghiêng về kinh tế vì tin ngành này dễ xin việc hơn. Hai bên tranh luận suốt nhiều tuần, đúng lúc con sắp phải nộp nguyện vọng.
Câu chuyện này không hề hiếm gặp, và chúng tôi nhận thấy tình huống tương tự lặp lại ở rất nhiều gia đình mỗi mùa tuyển sinh. Có lẽ nhiều phụ huynh đọc đến đây cũng từng trải qua cảm giác giằng co y hệt, giữa mong muốn bảo vệ con và mong muốn tôn trọng lựa chọn của con.
Nỗi lo của cha mẹ thường bắt nguồn từ khát khao con có tương lai ổn định, nhưng đôi khi chính nỗi lo ấy lại biến thành áp lực, buộc con phải đi đúng con đường mà cha mẹ cho là an toàn nhất. Sự áp đặt, dù xuất phát từ tình thương, vẫn khiến con cảm thấy bị kiểm soát. Nhiều bạn trẻ chọn ngành theo ý cha mẹ, nhưng lại thiếu động lực học tập suốt những năm sau đó — đây mới là hệ quả đáng lo hơn cả việc chọn sai ngành ngay từ đầu.
Lắng nghe con trước khi đưa ra bất kỳ lời khuyên nào
Chúng tôi luôn khuyên phụ huynh nên bắt đầu bằng việc lắng nghe, đừng vội góp ý ngay từ những câu đầu của cuộc trò chuyện. Một cuộc nói chuyện cởi mở, không phán xét, thường hiệu quả hơn nhiều so với việc áp quan điểm lên con ngay khi con vừa mở lời. Con cần thời gian để diễn đạt điều mình thực sự thích, thực sự giỏi, thay vì trả lời cho xong chỉ để tránh một cuộc tranh cãi khác trong nhà.
Đặt câu hỏi thay vì kết luận ngay
Thay vì nói “ba mẹ nghĩ con nên học ngành này”, cha mẹ có thể hỏi con nghĩ gì về công việc đó, và con hình dung một ngày làm việc trong ngành sẽ ra sao. Cách đặt câu hỏi mở giúp con tự nhìn lại mong muốn của chính mình, đồng thời cha mẹ cũng hiểu con đang phân vân vì điều gì thật sự — đó có thể chỉ là một cơn bốc đồng tuổi mới lớn, cũng có thể là mong muốn nghiêm túc đã ấp ủ từ lâu. Những gia đình duy trì được kiểu trò chuyện này thường ít xảy ra xung đột gay gắt hơn khi mùa nộp hồ sơ đến gần.
Nếu con đang cân nhắc các ngành liên quan đến công nghệ hoặc kinh doanh số, gia đình có thể tham khảo thêm những kỹ năng nghề số mà nhà tuyển dụng đang tìm ở sinh viên mới ra trường. Việc này giúp con hình dung rõ hơn thị trường lao động thật sự cần gì, và cả nhà cũng tránh dựa hoàn toàn vào cảm tính hay lời đồn trên mạng xã hội khi bàn chuyện định hướng ngành nghề.
Dấu hiệu con đang chọn ngành theo đám đông, không phải theo đam mê thật
Có một điều chúng tôi nhận ra sau nhiều lần trò chuyện cùng các gia đình: câu nói “con thích ngành này” đôi khi chưa hẳn đi kèm với sự suy nghĩ kỹ càng. Có bạn chọn một ngành chỉ vì thấy nhóm bạn thân đăng ký cùng trường, cùng khoa. Có bạn bị cuốn theo một video ngắn kể về mức lương hấp dẫn của một nghề nào đó, mà chưa từng tìm hiểu công việc thật sự đòi hỏi những gì.
Chúng tôi từng gặp một trường hợp khá điển hình: một bạn học sinh nhất quyết đòi thi vào ngành công nghệ thông tin, dù trước đó chưa từng viết một dòng code nào. Khi được hỏi lý do, bạn chỉ trả lời rằng thấy mọi người bảo ngành này dễ kiếm việc, lương cao. Sau vài buổi trò chuyện cùng gia đình, bạn thử tìm hiểu thêm về chương trình học thực tế, và nhận ra mình hứng thú với thiết kế đồ họa hơn nhiều. May mắn là gia đình phát hiện điều này trước khi bạn nộp hồ sơ — nếu phát hiện muộn hơn, có khi bạn đã học hết một năm mới nhận ra mình chọn sai đường.
Cha mẹ có thể nhận biết dấu hiệu này qua cách con nói về ngành mình chọn. Con có mô tả cụ thể được công việc hằng ngày trong ngành đó không? Con có biết những môn học chính của chương trình đào tạo không? Nếu câu trả lời chỉ xoay quanh mức lương hay độ “hot” của ngành, đó là lúc cả nhà nên ngồi lại tìm hiểu sâu hơn trước khi quyết định.
Khi mùa thi cử đến gần, cha mẹ nên đồng hành như thế nào
Không chỉ chuyện chọn ngành, giai đoạn thi cử cũng là lúc con dễ căng thẳng nhất, và cách cha mẹ phản ứng lúc này ảnh hưởng rất nhiều đến tâm lý con. Một gia đình chúng tôi từng gặp có con đang phân vân giữa hai lựa chọn: luyện chứng chỉ tiếng Anh để xét tuyển đại học, hoặc dồn toàn bộ sức lực cho kỳ thi tốt nghiệp.
Nếu con đang cân nhắc hướng đi này, cha mẹ có thể cùng con đọc thêm bài viết so sánh IELTS và TOEIC nên chọn chứng chỉ nào để hiểu rõ sự khác biệt giữa hai chứng chỉ này. Từ đó, gia đình có thể chọn lộ trình phù hợp với mục tiêu xét tuyển của con, tốt hơn nhiều so với học theo phong trào chỉ vì thấy bạn bè xung quanh đăng ký.
Áp lực thi cử vốn đã đủ nặng nề với các bạn học sinh, nên cha mẹ không cần thúc giục thêm bằng những câu so sánh với con nhà người khác, cũng đừng liên tục nhắc về hậu quả nếu thi trượt. Một câu hỏi nhẹ nhàng như “hôm nay con ôn tập có ổn không” thường trấn an con tốt hơn nhiều, hiệu quả hơn hẳn những lời nhắc mang tính răn đe. Chúng tôi từng thấy một học sinh mất hẳn hứng thú ôn bài chỉ vì bị hỏi dồn dập mỗi tối, dù trước đó bạn học rất chăm chỉ.
Ranh giới giữa chia sẻ kinh nghiệm và áp đặt quan điểm
Chúng tôi nhận thấy có một ranh giới khá mong manh giữa việc chia sẻ kinh nghiệm sống và áp đặt quan điểm cá nhân lên quyết định của con. Cha mẹ hoàn toàn có thể kể lại trải nghiệm thực tế của mình, kể cả những điều còn tiếc nuối trong lựa chọn nghề nghiệp trước đây.
Một người mẹ từng tâm sự với chúng tôi rằng bà tiếc vì ngày trẻ không dám theo ngành báo chí, chỉ vì gia đình phản đối. Giờ bà chỉ muốn kể lại câu chuyện đó để con tham khảo, chứ không ép con phải chọn đúng ngành mà mình từng mơ ước. Cách chia sẻ như vậy nên dừng lại ở góc nhìn, hãy để con tự cân nhắc và rút ra bài học phù hợp với hoàn cảnh của chính mình.
Nếu con đang quan tâm đến ngành truyền thông hay marketing, gia đình có thể gợi ý con đọc thêm bài viết bàn về những kỹ năng sinh viên ngành truyền thông cần trang bị cho tương lai, giúp con tự hình dung rõ hơn con đường phía trước. Cách này thường hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ nghe qua lời kể của người lớn trong nhà. Với những gia đình đang cân nhắc thêm hướng du học song song, có thể tham khảo thêm thông tin tại duhocquocte.vn để có góc nhìn đa dạng hơn trước khi quyết định.
Khi nào nên để con tự quyết định hoàn toàn
Có những thời điểm con đã thể hiện rõ đam mê với một ngành nghề, đã tìm hiểu nghiêm túc, kèm theo năng lực phù hợp thực tế. Đó là lúc cha mẹ nên tin tưởng, để con tự đưa ra quyết định cuối cùng. Việc để con chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình sẽ giúp con hình thành tinh thần tự chủ, đúng cả khi lựa chọn ấy khác với mong muốn ban đầu của cha mẹ.
Con sẽ có động lực nội tại mạnh mẽ hơn để theo đuổi con đường đã chọn, không còn phải học trong tâm thế bị ép buộc suốt nhiều năm liền. Đây chính là điều mà bất kỳ hành trình định hướng học tập, ngành nghề và kỳ thi nào cũng nên hướng tới.
Trước mùa thi cử quan trọng, cha mẹ có thể gợi mở bằng vài câu hỏi đơn giản, giúp con tự nhìn lại chính mình:
- Con cảm thấy tự tin nhất ở môn học hay lĩnh vực nào, và vì sao lại như vậy?
- Con hình dung công việc mơ ước của mình trông ra sao trong năm năm tới?
- Điều gì khiến con lo lắng nhất về lựa chọn sắp tới, và con đã thử tìm hiểu chưa?
- Nếu chọn sai, con nghĩ mình có thể điều chỉnh vào thời điểm nào?
Những câu hỏi này không nhằm áp đặt câu trả lời, mà chỉ giúp con tự suy ngẫm và làm rõ hơn suy nghĩ của chính mình. Đó là bước chuẩn bị cần thiết, trước khi đưa ra quyết định mang tính bước ngoặt.
Đồng hành đúng cách giúp con vững vàng hơn trên hành trình phía trước
Không có công thức chung nào cho mọi gia đình khi bàn về định hướng học tập, ngành nghề và kỳ thi. Nhưng chúng tôi tin rằng càng có nhiều thông tin xác thực, con càng dễ đưa ra lựa chọn phù hợp với chính mình. Sự đồng hành đúng cách là lắng nghe và tôn trọng, nhiều hơn là chỉ dẫn một chiều, và điều đó sẽ giúp con vững vàng hơn trên hành trình chọn ngành, chọn trường. Giai đoạn này không hề dễ dàng, với cả cha mẹ lẫn con cái, nhưng nếu cả nhà cùng đi qua nó với sự thấu hiểu, kết quả cuối cùng thường nhẹ nhàng hơn nhiều so với những gì ai cũng lo sợ ban đầu.